Εισαγωγή
Οι ανισότητες φύλου στις ερευνητικές σταδιοδρομίες των επιστημών STEM (Επιστήμη, Τεχνολογία, Μηχανική και Μαθηματικά) εξακολουθούν να υφίστανται σε ολόκληρη την Ευρώπη και διεθνώς, παρά την εκτεταμένη εφαρμογή πολιτικών ισότητας και τις σχετικές προϋποθέσεις χρηματοδότησης. Οι γυναίκες ερευνήτριες παραμένουν υποεκπροσωπούμενες σε ανώτερες ακαδημαϊκές θέσεις, σε όργανα λήψης αποφάσεων και σε ερευνητικά αποτελέσματα υψηλής προβολής. Παράλληλα, η Ανοικτή Επιστήμη έχει αναδειχθεί ως ατζέντα μεταρρύθμισης με στόχο τον εκδημοκρατισμό της παραγωγής γνώσης, την ενίσχυση της διαφάνειας και τη διεύρυνση της συμμετοχής.
Ωστόσο, ολοένα και περισσότερα στοιχεία δείχνουν ότι η Ανοικτή Επιστήμη δεν οδηγεί αυτομάτως στην ισότητα των φύλων. Όταν εφαρμόζεται χωρίς πρόνοια για τις σχέσεις ισχύος, την κατανομή του φόρτου εργασίας, τα κίνητρα σταδιοδρομίας και την οργανωσιακή κουλτούρα, οι πρακτικές της Ανοικτής Επιστήμης ενδέχεται να εντείνουν υφιστάμενες ανισότητες, για παράδειγμα μέσω της αύξησης της μη αμειβόμενης εργασίας, της ενίσχυσης ιεραρχιών στις δημοσιεύσεις ή της ευνοϊκής μεταχείρισης ήδη καλά χρηματοδοτούμενων ερευνητικών ομάδων.
Το παρόν άρθρο υποστηρίζει ότι η αντιμετώπιση αυτών των εντάσεων απαιτεί θεσμικά ενσωματωμένες, συμμετοχικές διαδικασίες που επιτρέπουν στο γυναικείο προσωπικό να διαμορφώνει την εφαρμογή της Ανοικτής Επιστήμης εκ των έσω στα Ανώτατα Εκπαιδευτικά Ιδρύματα (ΑΕΙ). Τα εσωτερικά στρατηγικά εργαστήρια προσφέρουν μια τέτοια διαδικασία, υπερβαίνοντας τα σχέδια ισότητας που βασίζονται αποκλειστικά στη συμμόρφωση και προωθώντας τη διαρκή θεσμική μάθηση και ανασχεδιασμό.
Δομικά Εμπόδια στη Συμμετοχή των Γυναικών στις STEM και την Ανοικτή Επιστήμη
Η έρευνα για την ανισότητα φύλου στην ακαδημαϊκή κοινότητα αναδεικνύει επαναλαμβανόμενα εμπόδια: επισφαλείς επαγγελματικές διαδρομές, μεροληπτικά συστήματα αξιολόγησης, άνιση κατανομή φροντίδας και αποκλεισμό από άτυπα δίκτυα. Στους κλάδους STEM, τα ζητήματα αυτά επιδεινώνονται από ανδροκρατούμενα πρότυπα αριστείας, χρηματοδότηση βασισμένη στον ανταγωνισμό και περιοριστικές πρακτικές συγγραφικής αναγνώρισης και απόδοσης συνεισφοράς.
Η Ανοικτή Επιστήμη αλληλεπιδρά με αυτές τις δυναμικές με σύνθετους τρόπους. Παρότι η ανοικτή πρόσβαση, τα ανοικτά δεδομένα και τα συνεργατικά ερευνητικά μοντέλα μπορούν να μειώσουν τα εμπόδια εισόδου, μπορούν επίσης να:
- αυξήσουν τις απαιτήσεις για προβολή και συνεχή παραγωγικότητα,
- μεταθέσουν κόστος και εργασία στους ίδιους τους ερευνητές,
- επιβραβεύσουν μορφές συμμετοχής που δεν αναγνωρίζονται πλήρως στα συστήματα προαγωγής και αξιολόγησης.
Χωρίς θεσμική διαμεσολάβηση, η Ανοικτή Επιστήμη κινδυνεύει να αποτελέσει ένα επιπλέον επίπεδο απαιτήσεων αντί για μηχανισμό διόρθωσης.
Γιατί Εσωτερικά Στρατηγικά Εργαστήρια;
Τα εσωτερικά στρατηγικά εργαστήρια είναι δομημένοι, επαναληπτικοί χώροι εντός των ΑΕΙ, στους οποίους το προσωπικό αναλύει συλλογικά προβλήματα, δοκιμάζει προσεγγίσεις και σχεδιάζει εφαρμόσιμες λύσεις. Όταν επικεντρώνονται ρητά στο γυναικείο προσωπικό των STEM, τα εργαστήρια αυτά εξυπηρετούν πολλαπλούς σκοπούς:
Παραγωγή γνώσης βασισμένης στη βιωμένη θεσμική εμπειρία
Οι γυναίκες εργαζόμενες διαθέτουν εντοπισμένη γνώση του τρόπου με τον οποίο οι πολιτικές, τα συστήματα αξιολόγησης και οι πρακτικές της Ανοικτής Επιστήμης λειτουργούν στην πράξη. Τα στρατηγικά εργαστήρια αναγνωρίζουν και θεσμοθετούν αυτή τη γνώση ως έγκυρη συμβολή στη λήψη αποφάσεων.
Μετάβαση από την προσέγγιση «από τα πάνω προς τα κάτω» στη συν-παραγωγή θεσμικής αλλαγής
Στοιχεία από πρωτοβουλίες ισότητας φύλου δείχνουν ότι τα εξωτερικά επιβαλλόμενα πλαίσια συχνά οδηγούν σε τυπική συμμόρφωση χωρίς ουσιαστικό αντίκτυπο. Τα στρατηγικά εργαστήρια ενισχύουν την από κοινού ιδιοκτησία των αλλαγών και μειώνουν τις αντιστάσεις, ενσωματώνοντάς τες στις καθημερινές θεσμικές πρακτικές.
Μεθοδολογική ανάπτυξη και όχι μόνο διαμόρφωση πολιτικής
Τα εργαστήρια μπορούν να παράγουν συγκεκριμένες μεθοδολογίες, όπως κατευθυντήριες γραμμές για συμπεριληπτικές πρακτικές Ανοικτής Επιστήμης, μοντέλα αναγνώρισης φόρτου εργασίας και εργαλεία συμμετοχικής διακυβέρνησης, αντί για γενικές διακηρύξεις.
Ενίσχυση ικανοτήτων και ενδυνάμωση
Η συμμετοχή ενισχύει τις στρατηγικές, ηγετικές και αναλυτικές δεξιότητες των γυναικών εργαζομένων, συμβάλλοντας σε μακροπρόθεσμες αλλαγές κουλτούρας πέραν της διάρκειας των εργαστηρίων.
Συμβολή στη Μεταρρύθμιση της Ανοικτής Επιστήμης
Τα εσωτερικά στρατηγικά εργαστήρια προσφέρουν έναν δομημένο τρόπο ευθυγράμμισης της Ανοικτής Επιστήμης με τους στόχους ισότητας φύλου μέσω:
- του εντοπισμού των έμφυλων επιπτώσεων των πρακτικών Ανοικτής Επιστήμης σε συγκεκριμένα επιστημονικά και θεσμικά πλαίσια,
- του σχεδιασμού συμπεριληπτικών μοντέλων συμμετοχής που αναγνωρίζουν ποικίλες μορφές συνεισφοράς,
- της τεκμηριωμένης εισροής σε θεσμική διακυβέρνηση, αξιολόγηση έρευνας και υποστηρικτικές δομές,
- της παραγωγής μεταβιβάσιμων μεθοδολογιών που μπορούν να προσαρμοστούν σε διαφορετικά ΑΕΙ.
Σημαντικό είναι ότι η προσέγγιση αυτή αμφισβητεί την παραδοχή ότι η ανοικτότητα από μόνη της διασφαλίζει τη συμπερίληψη. Αντιθέτως, τοποθετεί την Ανοικτή Επιστήμη ως θεσμική πρακτική που απαιτεί συνειδητές επιλογές σχεδιασμού.
Συμπεράσματα
Η ενεργός συμμετοχή του γυναικείου προσωπικού σε εσωτερικά στρατηγικά εργαστήρια συνιστά μια μεθοδολογικά τεκμηριωμένη και πολιτικά συναφή προσέγγιση για την ενίσχυση της ουσιαστικής συμμετοχής των γυναικών ερευνητριών στην Ανοικτή Επιστήμη στους τομείς STEM. Μέσω του συνδυασμού συμμετοχικής παραγωγής γνώσης και θεσμικής ενσωμάτωσης, τα εργαστήρια αυτά αντιμετωπίζουν τόσο τις πολιτισμικές όσο και τις δομικές διαστάσεις της ανισότητας. Παρέχουν στα ΑΕΙ μια εφαρμόσιμη διαδρομή μετάβασης από δηλωτικές δεσμεύσεις σε λειτουργικές αλλαγές, διασφαλίζοντας ότι η Ανοικτή Επιστήμη συμβάλλει στη δικαιοσύνη αντί να αναπαράγει υφιστάμενες ιεραρχίες.
Βιβλιογραφικές Αναφορές
European Commission (2021). She Figures 2021: Gender in Research and Innovation.
Publications Office of the European Union.
European Commission (2022). Reforming Research Assessment: Agreement on Reforming Research Assessment.
